Waarom we elkaar veel vaker volgen dan we denken

“Wat mensen om ons heen doen, bepaalt vaak wat wij zelf normaal gaan vinden.”

Kom je ergens waar je de regels niet kent, dan kijk je automatisch naar anderen. Waar gaan ze zitten? Wanneer beginnen ze te praten, te klappen of juist stil te zijn? In een theater merk je dat meteen: als iedereen stil wordt en zijn telefoon uitzet, doe jij dat meestal ook. Oké, bijna iedereen, op een paar digibeten na. Op een nieuwe werkplek werkt het net zo. Binnen een paar dagen merk je hoe laat collega’s écht beginnen, of de deur van je leidinggevende altijd open staat en hoe mensen reageren als iemand een fout maakt.

Niemand legt die regels uit. En toch kennen we ze snel. Want we kijken naar elkaar.

Dat doen we al van jongs af aan. Kinderen leren taal, omgangsvormen en gewoonten vooral door anderen na te doen. En ook als volwassenen blijven we voortdurend om ons heen kijken. Natuurlijk hebben we een eigen mening, maar dit is gewoon het handigst.  Je kunt onmogelijk iedere situatie helemaal zelf uitvinden.

De psycholoog Albert Bandura liet zien hoe belangrijk dat sociale leren is: We leren niet alleen van onze eigen ervaringen, maar vooral van wat we anderen zien doen. We observeren en imiteren. Als we zien dat iemand iets doet wat werkt, dan gaan we vaak hetzelfde proberen. Zo leren we wat werkt, wat normaal is en ook wat juist niet tot de norm behoort: één opgetrokken wenkbrauw al genoeg om iets nooit meer te doen.

Sinds social media is onze blik veel groter geworden. We kijken daardoor niet alleen meer naar onze inner circle, maar naar miljoenen mensen tegelijk. Daardoor verspreiden trends en normen zich razendsnel. Koffietentjes in Amsterdam, Bali en Mexico-Stad lijken soms vervelend veel op elkaar. Vakantiefoto's krijgen heel vaak dezelfde perfectie en modetrends reizen de wereld over in een paar dagen. Dat is jammer voor de lokale eigenheid, maar het laat vooral zien hoe sterk we elkaar beïnvloeden. We kijken voortdurend naar anderen om te ontdekken wat mooi, slim of normaal is.

Laten we eens kijken naar gewoontes van nu, die ooit heel anders waren: 

Neem de autogordel. Ooit vonden veel mensen die nogal onhandig en overdreven (je hoort sommige partijen nog ‘betutteling!’ roepen….). Inmiddels stappen we in, doen de deur dicht en klikken bijna automatisch de gordel vast. Natuurlijk hielpen voorlichting en wetgeving. Maar minstens zo belangrijk was dat iedereen om ons heen hetzelfde ging doen. Op een gegeven moment voelt het juist vreemd als iemand géén gordel draagt.

Iets vergelijkbaars zie je misschien wel in je buurt. Als vrijwilligerswerk iets abstracts is, voelt het al snel als iets voor een bepaald soort mensen. Maar als je buurman de straatbarbecue organiseert, ouders samen het schoolplein aanpakken of iemand iedere week boodschappen doet voor een oudere bewoner, dan is het voor jou veel logischer om ook gewoon mee te doen. Als positief gedrag zichtbaar wordt door mensen die op je lijken, dan wordt het snel gewoon en de stap om bij te dragen kleiner. 

In Zweden ontstond naast flygskam (vliegschaamte) ook een positieve term: tågskryt: met een beetje trots vertellen dat je de trein neemt. De trein werd daarmee niet alleen een vervoermiddel, maar voor sommige mensen ook iets waarmee je liet zien: zo wil ik reizen of nog sterker: zo ben ik. Op die manier kan een nieuwe norm ontstaan: doordat mensen om je heen laten zien welk gedrag steeds gewoner en aantrekkelijker wordt.

We letten daarbij steeds op twee dingen. Wat doen de andere mensen? En wat vinden zij daarvan?

Als onze woorden en gedrag met elkaar kloppen, dan ontstaat snel een nieuwe norm. Maar als mensen iets anders doen dan ze zeggen, geloven we uiteindelijk vooral wat we zien. Daarom zijn goede voorbeelden vaak sterker dan goede slogans.

Bij collectieve issues speelt nog iets. We kijken daarbij niet alleen naar anderen om te weten wat normaal is, maar ook om te bepalen of onze eigen inspanning wel zin heeft. Want waarom zou je energie besparen, minder vliegen of vrijwilligerswerk doen als de rest niets doet? Dat gevoel is begrijpelijk en vaak verlammend. Juist daarom helpt het om zichtbaar of kenbaar te maken dat anderen óók bijdragen en dat een individuele stap onderdeel is van een gezamenlijke beweging. In je eentje lukt het niet, maar de optelsom van ons allemaal werkt wel. 

Een van de mooiste voorbeelden kwam ik tegen in het boek De meeste mensen deugen van Rutger Bregman. Tijdens zijn onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog vroeg hij zich af waarom zo weinig Nederlanders Joodse onderduikers hielpen. Zijn zoektocht bracht hem naar Nieuwlande, een klein dorp in Drenthe. Daar hielp bijna ieder gezin mee.

Nieuwlande zat niet vol uitzonderlijke helden. Maar helpen was er normaal geworden. Verzetsman Arnold Douwes speelde daarin een belangrijke rol. Hij zocht actief naar adressen voor onderduikers en vroeg gezinnen persoonlijk of zij iemand wilden opnemen. Dat is een grote en risicovolle vraag. Maar doordat het bekend werd dat buren en bekenden ook meededen, werd het helpen gewoner. Je stond er niet alleen voor.  Zo groeide in het dorp een norm waarin helpen iets werd wat gewone mensen om je heen deden. En jij dus ook.

Positief gedrag verspreidt zich doordat gewone mensen elkaar laten zien: zo doen wij dat hier.

Het is interessant om met die bril naar crowdfunding te kijken. Natuurlijk geven mensen omdat ze geraakt worden door een doel. Maar ze zien ook wie het verzoek doet en wie er al heeft gegeven. Het is persoonlijk én publiek. Je vriend vraagt je persoonlijk om mee te doen, je ziet vervolgens dat anderen uit je omgeving al hebben bijgedragen en jouw naam kan daar ook tussen staan. Daardoor ontstaat behoorlijke sociale druk: je wilt helpen, je wilt bij de groep horen en je wilt zeker niet degene zijn die achterblijft.

Juist die publieke zichtbaarheid maakt crowdfunding een krachtige methode. Geven is niet langer alleen een individuele keuze, maar ook een sociaal signaal. Je laat zien: dit vind ik belangrijk, hier hoor ik bij. De campagne verspreidt zich dan niet meer via één afzender, maar via een netwerk van mensen die elkaar voortdurend laten zien wat normaal en gewenst gedrag is. Crowdfunding werkt dus niet alleen omdat mensen zich achter het doel scharen, maar zeker ook omdat ze elkaar zien geven en natuurlijk liever niet als enige achterblijven.

Die herkenbaarheid gebruiken we ook bij de werving van nieuwe pleegouders. Een abstract tekort aan pleegouders voelt groot en ver weg. Daarom ontwikkelden we een stevige content-lijn met commercials, videoportretten en persoonlijke verhalen waarin pleegouders juist in hun gewone leven centraal staan. Geen uitzonderlijke helden, maar mensen met werk, twijfels, drukke agenda’s en een huis waarin blijkbaar ook een mooie plek kan zijn voor een ander kind.

Zo wordt pleegzorg voorstelbaar. Je ziet iemand die op jou lijkt en denkt: misschien zou ik dit ook kunnen. Misschien past dit ook bij wie ik ben of wil zijn. Dat werkt vaak sterker dan een BN’er die vertelt hoe belangrijk pleegzorg is. 

De campagne zorgde bovendien voor een goede instroom én voor beter geïnformeerde en meer betrokken aanmelders. Mensen hadden vooraf al een realistischer beeld gekregen van wat pleegzorg inhoudt.

Het is vaak slimmer om positief gedrag zichtbaar te maken. Laat zien wie al meedoet, hoe dat eruit ziet en welke eerste stap iemand heeft gezet. We maken de werkelijkheid niet mooier, maar we geven mensen een voorbeeld dat dichtbij genoeg voelt om zelf ook te volgen.

Dat is ook waarom rolmodellen zo belangrijk zijn. Niet perse bekende mensen, maar juist mensen in wie je jezelf herkent. Een buurvrouw die vrijwilligerswerk doet. Een collega die vaker de trein pakt. Een ouder die vertelt hoe hij begon met minder vlees eten. Zij maken het gedrag concreet. Je ziet niet alleen dát het kan, maar ook hoe.

Een sociale norm helpt, zolang die geloofwaardig is. Als mensen zien dat anderen zoals zij al in beweging komen, wordt de stap kleiner. En soms blijkt zelfs dat veel meer mensen positief tegenover bepaald gedrag staan dan we denken. Psychologen noemen dat pluralistic ignorance: we overschatten wat anderen normaal of wenselijk vinden en passen ons daar vervolgens aan aan. Studenten kunnen bijvoorbeeld denken dat stevig drinken nu eenmaal bij het studentenleven hoort, terwijl veel medestudenten daar zelf veel minder behoefte aan hebben.

Dan helpt het om zichtbaar te maken wat mensen werkelijk doen en denken. Niet alleen met cijfers, maar vooral met mensen. Voorbeelden geven de richting. Ze laten zien: zo kan het ook, zo zou jij kunnen beginnen.

Maatschappelijke verandering begint vaak bij een paar mensen die iets voordoen. Anderen herkennen zich daarin, proberen het ook en geven het voorbeeld weer door. Zo nemen mensen elkaar stap voor stap mee naar nieuw positief gedrag.